Haciz İşlemleri ve Haczedilemeyen Mal ve Haklar

I. GİRİŞ

İcra ve İflas Hukuku’nun en önemli cebri icra araçlarından biri olan haciz, alacaklının alacağına kavuşmasını sağlamak amacıyla borçluya ait mal, hak ve alacaklara devlet eliyle el konulmasını ifade eder. Haciz işlemleri, alacaklının menfaatleri ile borçlunun temel hak ve özgürlükleri arasında hassas bir denge kurulmasını zorunlu kılan, kamu düzeni ile yakından ilişkili bir icra işlemidir. Bu sebeple haczin kapsamı, usulü ve sınırları 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK)’nda ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Haciz sürecinin keyfi veya ölçüsüz biçimde uygulanması, borçlunun insan onuruna yaraşır bir yaşam sürme hakkını ihlal edebileceğinden, kanun koyucu bazı mal ve hakları açıkça haciz yasağı kapsamına almıştır. Bu yazıda, haciz işlemlerinin hukuki çerçevesi ile haczedilemeyen mal ve haklar ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.

II. HACİZ KAVRAMI VE HUKUKİ NİTELİĞİ

Haciz, icra takibinin kesinleşmesinden sonra alacaklının talebi üzerine icra dairesi tarafından gerçekleştirilen ve borçluya ait malvarlığı değerlerinin paraya çevrilmesini hedefleyen cebri icra işlemidir. Haciz, kural olarak ilamsız icra ve ilamlı icra takiplerinin tamamında uygulanabilir. Haciz işlemi, bir idari işlem niteliği taşımakla birlikte, icra müdürünün takdir yetkisi kanunla sıkı biçimde sınırlandırılmıştır. İcra müdürü, haciz talebini yerine getirirken kanuna aykırı davranamaz; aksi hâlde icra mahkemesine şikâyet yolu açıktır.

III. HACİZ TÜRLERİ

1. Kesin Haciz

İcra takibinin kesinleşmesinden sonra yapılan hacizdir. Kesin haciz, alacaklının talebi üzerine icra dairesince gerçekleştirilir ve satış aşamasına geçilmesine imkân tanır.

2. Geçici Haciz

Özellikle kambiyo senetlerine özgü haciz yolunda, borçlunun itirazı hâlinde alacaklının talebiyle uygulanan haciz türüdür. Geçici haciz, kesin hacze dönüşmedikçe satış yapılamaz.

3. İhtiyati Haciz

Henüz icra takibi başlamadan veya dava aşamasında, alacağın güvence altına alınması amacıyla mahkeme kararıyla uygulanan haciz türüdür.

IV. HACZİN KONUSU: HACZEDİLEBİLEN MAL VE HAKLAR

Kural olarak, borçluya ait para ile ölçülebilen tüm malvarlığı değerleri haczedilebilir. Buna;

• Taşınır ve taşınmaz mallar,

• Banka hesapları,

• Ücret, maaş ve sair gelirler,

• Üçüncü kişilerdeki alacaklar,

• Fikri ve sınai haklardan doğan ekonomik menfaatlerdâhildir.

Ancak bu genel kural, haczedilemeyen mal ve haklara ilişkin istisnalarla sınırlandırılmıştır.

V. HACZEDİLEMEYEN MAL VE HAKLAR

A. Tamamen Haczedilemeyen Mal ve Haklar

İİK m. 82’de, hiçbir şekilde haczedilemeyecek mal ve haklar sayılmıştır. Bunlar arasında özellikle şunlar yer almaktadır:

1. Devlet Malları: Devlete ait mallar ile kamu hizmetine tahsis edilmiş mallar haczedilemez. Bu düzenleme kamu hizmetlerinin sürekliliği ilkesinin bir sonucudur.

2. Borçlunun ve Ailesinin Zorunlu Yaşam Eşyaları: Borçlunun ve aynı çatı altında yaşayan ailesinin zaruri ev eşyaları, yatak, elbise, mutfak gereçleri gibi temel ihtiyaçları hacze konu edilemez.

3. Borçlunun Mesleğini İcra Etmesi İçin Gerekli Araçlar: Borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için zorunlu olan araç ve gereçler

4. Özel Kanunlarla Haczi Yasaklanan Haklar: Sosyal güvenlik mevzuatı uyarınca bağlanan bazı yardımlar ve tazminatlar, açık kanun hükmü gereği haczedilemez.

B. Kısmen Haczedilebilen Mal ve Haklar

Bazı mal ve haklar ise tamamen değil, belirli oranlar dâhilinde haczedilebilir:

1. Maaş ve Ücretler: İİK m. 83 uyarınca, borçlunun maaş ve ücretinin en fazla dörtte biri haczedilebilir. Bu oran, borçlunun geçimini sağlayacak miktarın korunması amacıyla belirlenmiştir.

2. Emekli Maaşları: Emekli maaşları kural olarak haczedilemez. Ancak borçlunun açık rızası bulunması hâlinde haciz mümkün olabilir.

3. Nafaka Alacakları: Nafaka alacakları, borçlunun diğer borçları için haczedilemez; ancak nafaka borcu için hacze konu olabilir.

   
   

VI. HACZEDİLEMEYEN MAL VE HAKLARIN HACZİ HALİNDE BAŞVURU YOLLARI

Haczedilmesi yasak olan bir mal veya hakkın haczi hâlinde borçlu, icra mahkemesine şikâyet yoluna başvurabilir. Bu şikâyet:

• Süreye tabi olmayan,

• Kamu düzenine ilişkin bir başvuru yoludur.

İcra mahkemesi, haczin hukuka aykırı olduğuna kanaat getirirse haczin kaldırılmasına karar verir.

VII. HACİZ İŞLEMLERİNDE ÖLÇÜLÜLÜK VE İYİNİYET İLKESİ

Haciz işlemleri, yalnızca alacağın tahsiline yetecek ölçüde yapılmalıdır. Borçlunun malvarlığının tamamına ölçüsüz biçimde haciz konulması, dürüstlük kuralına ve ölçülülük ilkesine aykırılık teşkil eder. Bu ilke, Yargıtay içtihatlarında da istikrarlı biçimde vurgulanmaktadır.

VIII. SONUÇ

Haciz işlemleri, icra hukukunun alacaklının menfaatlerini koruyan en etkili araçlarından biri olmakla birlikte, borçlunun temel hak ve özgürlüklerini sınırlayan ciddi sonuçlar doğurmaktadır. Bu nedenle haczin konusu, kapsamı ve sınırları kanun koyucu tarafından ayrıntılı biçimde düzenlenmiş; haczedilemeyen mal ve haklar ile borçlunun asgari yaşam standardı güvence altına alınmıştır. Uygulamada sıkça karşılaşılan hukuka aykırı haciz işlemleri, borçlu açısından telafisi güç zararlara yol açabildiğinden, sürecin uzman bir icra hukuku avukatı tarafından takip edilmesi büyük önem arz etmektedir.

Av. Ahmet Kanyılmaz